وظيفه عملى انسان را مشخص مىكند . علمى كه اين گونه مباحث در آن صورت مىگيرد ، « علم اصول » نام دارد و به چنين حكمى كه با ادلّهء ظنى و يا با اجراى اصول هنگام شك به دست مىآيد ، « حكم ظاهرى » مىگويند و البتّه ادلّهء حجيّت احكام ظاهرى بايد با قطع و يقين ثابت گردد ، لذا مشهور گفته‌اند : « ظنّية الطريق لا تنافى قطعيّة الحكم » . « 1 » برخى از علماى اهل سنّت در ترتيب ادلّه چنين گفته‌اند : اوّلين دليلى كه مجتهد را از همهء ادلّهء ديگر بىنياز مىكند و با وجود آن به هيچ دليل ديگرى نياز ندارد ، اجماع است كه اگر آن را به دست آورد لازم نيست ساير ادلّه را پىگيرى كند و لذا كتاب و سنّت مخالف با آن را بايد تأويل كند يا منسوخ بداند ، سپس در رتبهء دوم نوبت به كتاب و سنّت متواتر ، آنگاه نوبت به خبر واحد و قياس مىرسد . « 2 » اينك با توجّه به اين مقدّمات ، بحث را ابتدا با طرح منابعى كه فى الجمله مورد اتّفاق است آغاز نموده و سپس به ذكر منابع ديگر استنباط مىپردازيم . منابع اصلى و مورد اتّفاق در استنباط : الف ) قرآن مجيد اساسىترين و مهم‌ترين مأخذ احكام خداوند ، قرآن است . كتاب خدا مشتمل بر اصول عقايد ، تاريخ ، اخلاق و احكام است . بخش مربوط به احكام را اصطلاحاً « آيات الاحكام » يا « احكام القرآن » ناميده‌اند . گفته شده : تعداد آيات الاحكام در قرآن ، پانصد آيه است . « 3 » ولى برخى گفته‌اند : از معظم آيات قرآن به نحوى ، استفادهء احكام مىشود : به نحو صريح يا با استنباط از آيه‌اى بدون ضميمه كردن آيات ديگر ، يا با انضمام دو يا چند آيه به يكديگر « 4 » و يا با انضمام آيه ، به روايتى كه مفسِّر و مبيِّن آن است ، ولى اين سخن سخنى اغراق‌آميز است . در كشف الظّنون نخستين كتاب را دربارهء احكام القرآن ، كتاب شافعى ( م 204 ) دانسته شده است « 5 » در حالى كه ابن نديم در « الفهرست » در ضمن كتب آيات الاحكام از احكام القرآن كلبى ياد كرده است ، « 6 » كه نام كامل وى أبو نصر ، محمّد بن سائب بن بشر كلبى است و از اصحاب امام صادق عليه السلام و از دانشمندان اماميّه است . شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب « الذّريعة » به استناد نوشتهء ابن نديم اوّلين كتاب احكام قرآنى را از محمّد بن سائب كلبى دانسته و مىافزايد : وى در سال 146 قمرى وفات يافته در حالى كه شافعى در سال 155 قمرى متولّد شده است . « 7 » كتاب‌هاى مربوط به آيات الاحكام فراوان هستند و شايد بسيارى از آنها در گذر تاريخ از بين

--> ( 1 ) . رسائل ( فرائد الاصول ) ، ص 26 . ( 2 ) . روضة الناظر ، ج 2 ، ص 389 ؛ مجموعهء فتاواى ابن تيميّه ، ج 3 ، ص 364 . ( 3 ) . الإتقان ، ج 4 ، ص 40 ؛ اللباب فى اصول الفقه ، ص 51 . ( 4 ) . اللُّباب فى اصول الفقه ، ص 50 - 49 . ( 5 ) . كشف الظنون ، ج 1 ، ص 20 . ( 6 ) . الفهرست ، ص 108 . ( 7 ) . الذّريعة ، ج 1 ، ص 40 .